چگونه رابطه خواهر و برادرها را بهتر کنیم؟
دعوا بر سر اسباب‌بازی، حسادت به توجه والدین یا رقابت برای برنده شدن؛ این موقعیت‌ها برای بسیاری از خانواده‌هایی که بیش از یک فرزند دارند آشنا هستند. گاهی اختلاف‌های کوچک میان بچه‌ها به مشاجره‌های طولانی تبدیل می‌شود و والدین را خسته و نگران می‌کند. اما آیا دعوای خواهر و برادرها به این معناست که آن‌ها رابطۀ خوبی با یکدیگر نخواهند داشت؟
لزوماً نه. اختلاف میان فرزندان بخشی از زندگی خانوادگی است و نحوه برخورد والدین با این اختلاف‌ها می‌تواند در شکل‌گیری رابطۀ آن‌ها تأثیرگذار باشد. کودکان در تعامل با خواهر و برادرهایشان فرصت پیدا می‌کنند احساسات خود را بشناسند، خواسته‌هایشان را بیان کنند و کنار آمدن با دیگران را بیاموزند.
۱. به احساسات فرزندان توجه کنید
گاهی پشت یک دعوای ساده، احساسی وجود دارد که کودک هنوز نمی‌تواند آن را به‌درستی بیان کند. ممکن است فرزند بزرگ‌تر از توجهی که به خواهر یا برادر کوچک‌ترش می‌شود ناراحت باشد یا کودک کوچک‌تر احساس کند خواسته‌هایش کمتر جدی گرفته می‌شود.
در چنین موقعیت‌هایی، بهتر است والدین به‌جای سرزنش سریع کودکان، ابتدا به احساسات آن‌ها توجه کنند. شنیدن حرف‌های هر دو فرزند به آن‌ها نشان می‌دهد که احساساتشان اهمیت دارد.
برای مثال، اگر کودکی بگوید «تو همیشه به خواهرم بیشتر توجه می‌کنی»، پاسخ فوری مانند «این‌طور نیست، حسودی نکن» ممکن است او را از بیان احساساتش منصرف کند. بهتر است والد بپرسد :«چی شده که احساس می‌کنی به خواهرت بیشتر توجه می‌کنم؟»
این گفت‌وگو فرصتی ایجاد می‌کند تا والدین علت ناراحتی کودک را بهتر بفهمند و بدون قضاوت به او کمک کنند.
۲. از مقایسه کردن فرزندان بپرهیزید
مقایسه کردن یکی از رفتارهایی است که می‌تواند رقابت میان خواهر و برادرها را تشدید کند. جمله‌هایی مانند «چرا نمی‌توانی مثل برادرت باشی؟» یا «خواهرت در سن تو خیلی مسئولیت‌پذیرتر بود» ممکن است به‌جای ایجاد انگیزه، احساس ناکافی بودن یا رنجش را در کودک تقویت کند.
هر کودک شخصیت، توانایی‌ها، علایق و سرعت رشد متفاوتی دارد. وقتی والدین فرزندان را با یکدیگر مقایسه می‌کنند، ممکن است آن‌ها به‌جای تلاش برای پیشرفت خودشان، موفقیت خواهر یا برادرشان را تهدیدی برای جایگاه خود در خانواده بدانند.
بهتر است پیشرفت هر کودک را با گذشته خودش مقایسه کنید. به‌جای اینکه بگویید «خواهرت خیلی بهتر نقاشی می‌کشد»، می‌توانید بگویید «می‌بینم که نسبت به ماه قبل جزئیات بیشتری به نقاشی‌ات اضافه کرده‌ای.»
با این روش، توجه خانواده از رقابت میان فرزندان به رشد فردی هر یک از آن‌ها منتقل می‌شود.
۳. برای هر فرزند وقت اختصاصی در نظر بگیرید
یکی از نگرانی‌های کودکان در خانواده‌های چندفرزندی، از دست دادن توجه والدین است. تولد فرزند جدید، تغییر شرایط خانواده یا مشغله‌های روزمره ممکن است باعث شود یکی از بچه‌ها احساس کند دیگر به‌اندازه گذشته دیده نمی‌شود.
اختصاص دادن زمانی هرچند کوتاه به هر فرزند می‌تواند به او کمک کند احساس ارزشمندی و تعلق بیشتری داشته باشد. این زمان لازم نیست برنامه‌ای پرهزینه یا طولانی باشد؛ گاهی خواندن یک داستان، قدم زدن، بازی کردن یا گفت‌وگویی چنددقیقه‌ای بدون تلفن همراه کافی است.
نکته مهم این است که کودک در این زمان احساس کند توجه والد به او اختصاص دارد و لازم نیست برای جلب توجه، با خواهر یا برادرش رقابت کند.
همچنین بهتر است والدین علاقه و محبت خود را متناسب با نیازهای هر کودک نشان دهند. یکسان بودن محبت به معنای رفتار کاملاً مشابه با همه فرزندان نیست و کودکان در سنین و شرایط مختلف به حمایت‌های متفاوتی نیاز دارند.
۴. هنگام دعوای خواهر و برادرها چگونه رفتار کنیم؟
وقتی دو کودک با یکدیگر دعوا می‌کنند، ممکن است والدین بخواهند فوراً مشخص کنند چه کسی مقصر است و چه کسی باید تنبیه شود. بااین‌حال، اگر هر اختلافی به صدور حکم از سوی والدین منجر شود، بچه‌ها فرصت کمتری برای یادگیری حل مسئله پیدا می‌کنند.
در موقعیت‌های عادی و بدون خطر، والدین می‌توانند به کودکان کمک کنند مسئله را توضیح دهند، حرف یکدیگر را بشنوند و برای حل اختلاف راه‌حلی پیدا کنند.
برای مثال، اگر دو فرزند بر سر استفاده از یک وسیله اختلاف دارند، به‌جای انتخاب فوری یکی از آن‌ها، می‌توان پرسید :«هر دوی شما می‌خواهید از این وسیله استفاده کنید. چه راهی وجود دارد که هر دو بتوانید از آن استفاده کنید؟»
البته اگر دعوا به کتک‌کاری، تهدید یا آسیب رساندن منجر شود، والد باید ابتدا کودکان را از یکدیگر جدا کند و امنیت آن‌ها را برقرار سازد. پس از آرام شدن شرایط، می‌توان درباره اتفاق رخ‌داده گفت‌وگو کرد.
هدف این نیست که همه اختلاف‌ها را از زندگی کودکان حذف کنیم، بلکه باید به آن‌ها کمک کنیم بیاموزند اختلاف نظر را بدون آسیب رساندن به یکدیگر مدیریت کنند.
۵. به کودکان مهارت گفت‌وگو و حل اختلاف را بیاموزید
کودکان همیشه نمی‌دانند چگونه ناراحتی یا مخالفت خود را به شیوه‌ای مناسب بیان کنند. ممکن است به‌جای توضیح دادن احساسشان، فریاد بزنند، وسیله‌ای را از دست خواهر یا برادرشان بکشند یا به قهر کردن متوسل شوند.
والدین می‌توانند با آموزش جمله‌های ساده، به فرزندان کمک کنند خواسته‌هایشان را روشن‌تر بیان کنند. برای مثال:
«من ناراحت شدم چون بدون اجازه وسایلم را برداشتی.»
«من هم دوست دارم با این اسباب‌بازی بازی کنم.»
«می‌توانیم برای استفاده از آن نوبت بگذاریم؟»
همچنین کودکان باید یاد بگیرند هنگام صحبت کردن دیگری، به حرف او گوش دهند و پیش از واکنش نشان دادن، کمی مکث کنند.
این مهارت‌ها با تکرار و تمرین شکل می‌گیرند. بنابراین، اگر کودک در ابتدا نتوانست اختلافش را به‌خوبی مدیریت کند، بهتر است والدین به‌جای انتظار رفتار بی‌نقص، او را برای تلاش‌های کوچک تشویق کنند.
۶. به‌جای تشدید رقابت، همکاری را تقویت کنید
رقابت همیشه منفی نیست. اما اگر کودکان برای دریافت محبت، تأیید یا توجه والدین دائماً با یکدیگر رقابت کنند، رابطه آن‌ها ممکن است تحت فشار قرار بگیرد.
یکی از راه‌های کمک به بهبود روابط خواهر و برادرها، فراهم کردن فرصت‌هایی برای همکاری است. فعالیت‌هایی مانند ساختن یک کاردستی مشترک، آماده کردن میز غذا یا انجام یک بازی گروهی می‌توانند به بچه‌ها کمک کنند تجربۀ رسیدن به یک هدف مشترک را به دست آورند.
در این موقعیت‌ها، بهتر است والدین تنها بر نتیجه نهایی تمرکز نکنند. توجه به رفتارهایی مانند کمک کردن، تقسیم مسئولیت، صبر کردن و شنیدن پیشنهاد دیگری نیز اهمیت دارد.
برای مثال، اگر دو فرزند در مرتب کردن اتاق با یکدیگر همکاری کنند، می‌توان تلاش هر دو را دید و گفت :«وقتی کارها را بین خودتان تقسیم کردید، توانستید زودتر اتاق را مرتب کنید.»
چنین بازخوردی به کودکان نشان می‌دهد همکاری نیز مانند موفقیت فردی ارزشمند است.
۷. برای رفتار محترمانه در خانواده الگو باشید
کودکان تنها از توصیه‌های والدین یاد نمی‌گیرند، آن‌ها رفتار بزرگ‌ترها را نیز مشاهده و تقلید می‌کنند. اگر والدین هنگام اختلاف فریاد بزنند، یکدیگر را تحقیر کنند یا بدون شنیدن حرف طرف مقابل قضاوت کنند، آموزش گفت‌وگوی محترمانه برای فرزندان دشوارتر می‌شود.
در مقابل، والدینی که ناراحتی خود را بدون توهین بیان می‌کنند، به حرف دیگران گوش می‌دهند و برای حل اختلاف تلاش می‌کنند، نمونه‌ای عملی از رفتار سالم در اختیار کودکان قرار می‌دهند.
البته هیچ پدر و مادری همیشه واکنش کاملی ندارد. اگر والد در موقعیتی عصبانی شد یا برخورد نامناسبی داشت، می‌تواند پس از آرام شدن شرایط، مسئولیت رفتار خود را بپذیرد و از فرزندش عذرخواهی کند. این کار به کودک می‌آموزد اشتباه کردن پایان رابطه نیست و می‌توان برای جبران آن قدم برداشت.
نقش والدین در شکل‌گیری رابطه‌ای ماندگار میان خواهر و برادرها
رابطۀ خواهر و برادرها در طول زمان تغییر می‌کند. تفاوت‌های شخصیتی، اختلاف سنی، تغییر نیازهای کودکان و شرایط خانواده می‌توانند بر میزان صمیمیت یا تعارض میان آن‌ها تأثیر بگذارند. بنابراین، انتظار اینکه دو فرزند همیشه با هم موافق باشند یا هیچ‌وقت دعوا نکنند، واقع‌بینانه نیست.
آنچه اهمیت دارد، فراهم کردن فضایی امن است که در آن هر کودک بتواند احساسات خود را بیان کند، از والدین کمک بگیرد و به‌تدریج مهارت حل اختلاف را بیاموزد. پرهیز از مقایسه، توجه به نیازهای فردی، آموزش گفت‌وگوی محترمانه و تقویت همکاری، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به این فرایند کمک کنند.
اگر به دنبال راهنمایی بیشتر درباره چگونگی برخورد با اختلاف‌ها و تقویت رابطه میان فرزندانتان هستید، این کتاب‌ها می‌توانند به شما کمک کنند:
راهنمای بهبود روابط خواهرها و برادرها
فرزند دوم پیامد‌ها و چالش‌های آن
خواهرها و برادرها
به یاد داشته باشید: هدف تربیت فرزندانی نیست که هرگز اختلاف نداشته باشند؛ هدف این است که یاد بگیرند حتی هنگام اختلاف نیز می‌توانند با احترام با یکدیگر رفتار کنند.